رضا قليخان هدايت
مقدمه 14
مجمع الفصحاء ( فارسي )
تازگى و ابتكار كمتر ديده شده است چنان كه در ضمن ذكر بعضى از تذكرههاى معروف اين تقليد را از نظر خواننده مىگذرانيم . از جهت تعيين شيوهء شاعران در بيان اگر حمل بر مبالغه و اغراق نباشد بايد گفت كه بتقريب هيچيك از تذكرهنويسان قلمى در روشن كردن سبك برنامه ننهاده و از جهت انتقاد نيز قدمى برنداشته است . نويسندگان كتابهاى تذكره براى نشان دادن اهميت شاعر و سبك و سليقهء او در شعر بكلمهبازى و لفظپردازى پرداختهاند و اگر چه براى بعضى از آنان كه شعرشناس بودهاند و سخن درست و استوار از نادرست و سست بازمىشناختهاند تحليل و تجزيهء سبك و تحليل شيوهء بيان و بيان جهتهاى امتياز شعر شاعرى از شاعر ديگر ميسر بوده است پايبندهاى ظاهر و صنعتسازى و تكلف آنان را آسوده وانگذاشته است چنان كه امروز اگر بدقت كتابهاى تذكره مورد نظر قرار گيرد اين مدعا به خوبى اثبات مىگردد كه سرنوشت تعيين سبك شاعران و اهميت ايشان در شعر در دست تذكرهنويسان بستگى به صورت ظاهر نام و كنيه و تخلص ايشان و آمادگى آن كلمهها براى تجنيسسازى و ايهام و قلب و تصحيف داشته است و شاهد اين معنا ترجمهء حال بيشتر شاعرانست در تمام تذكرهها از لباب الالباب نور الدّين يا سديد الدّين محمد عوفى گرفته تا مجمع الفصحاى رضا قلى خان هدايت و گاهى كار اين تكلف بمسخره و خنده و ديوانگى و پرداختن دروغهاى بزرگ كشيده است . تقى الدّين كاشى در كتاب خلاصة الأشعار در ترجمهء يكى از شاعران كه پدرش بكفشدوزى اشتغال داشته است براى صنعت قلب و بازى با كلمهء كفش صاحب ترجمه را « از اصحاب كشف » شمرده است و ازين قبيل تكلفها كه موجب اغتشاش در ترجمهء حال شاعران و بيان خلاف واقع و حقيقت و سرگردانى تحير محققان است درينگونه كتابها افزون از شمارست . بعضى از تذكرهنويسان كه همين تقى الدّين كاشى نيز در شمار آنانست گذشته ازين تكلفها ، خوى زشت جنونآميز ديگرى در جعل داستانهاى مبالغهآميز كه دليل دروغ بودن و ساختگى از پيشانى تمام آن حكايتها آشكارست داشتهاند و خود را مقيد كردهاند كه براى هر شاعرى معشوقى از هرجا شده دستوپا كنند و دامن شاعران را بيش از واقع انكارناپذير آن بهرزگى و ناپاكى و غلامبارگى باسم و رسم و نام و نشان بيالايند اما بر من پوشيده نيست كه بعضى از